समग्र शशांक जोशी

2010-11-09T20:36:00.000-08:00

उपक्रम दिवाळी अंक २०१० प्रकाशित झाला आहे. http://diwali.upakram.org इथे पाहा.

काहीच्या काही कविता - पिवळाई

2006-09-28T15:01:00.000-07:00

१. कसला गोंधळ सुरू आहे म्हणून पाहायला गेलो तर कळले ट्रॅफिकचा लोच्या झालाय! म्युनिसिपालटिने सिग्नलला फक्त पिवळेच दिवे बसवलेत!
	२. हल्लीच्या डॉक्टरांवरचा माझा विश्वासच उडालाय आपल्याला कावीळ होते तेंव्हा जग खरंच पिवळं असतं म्हणे!
३. कावीळच असावी बहुतेक सारे कसे पिवळे पिवळे दिसतेय दवाखान्यात नेताना मात्र अचानक म्हणाला सारे कसे हिरवे हिरवे दिसतेय मी रिक्षावाल्याला म्हटले, "वेड्यांच्या इस्पितळाकडे घ्या"
	४. पिवळ्या रंगाचा ड्रेस घातलेल्या त्या काळसर तरूणीने रस्त्यावरून जाताना, हलकेच मागे वळून आपले पिवळे दात दाखवले माझ्या हातात होता विको वज्रदंतीचा पिवळा डबा!
५. चाल : पहिला पाऊस पहिली आठवण - सौमित्र पिवळे टेबल, पिवळे स्टूल पिवळ्या वेलीवर, पिवळे फूल पिवळे घर, पिवळे दार पिवळ्या फोटोला, पिवळा हार ... पिवळे स्वप्न, पिवळा भास पिवळ्या केळ्याला, पिवळा वास पिवळे कुत्रे, पिवळी गाय पिवळ्या मांजराचे पिवळे पाय पिवळी जमीन पिवळे आकाश पिवळ्या दिव्याचा पिवळा प्रकाश पिवळा रेडिओ, पिवळी गाणी पिवळ्या नळाला, पिवळे पाणी पिवळी झोप, पिवळी जाग पिवळे प्रेम, पिवळा राग पिवळी गंमत, पिवळा खेळ पिवळ्या सकाळची पिवळी वेळ पिवळा कागद पिवळी वही पिवळ्या पेनाची पिवळी सही पिवळी कविता पिवळ्या उपमा पिवळ्या कवीचा पिवळा चष्मा - शशांक जोशी

This article was first published on www.manogat.com and can be seen here
Get the PDF file of this article.

इशारे

2006-08-09T12:10:00.000-07:00

प्रेयसीच्या आईच्या कडक पहाऱ्यात लपूनछपून प्रेम करणाऱ्या प्रियकराचे मनोगत.

इशारे

खुणांखुणांनी करू इशारे नकोच बोलू
तिला कळवतील लोक सारे नकोच बोलू

जसा निघे सर्प उंदराला गिळावयाला
कशास आली बया इथे ही मरावयाला
कितीक पाण्यात पाहणारे नकोच बोलू
किती खडे जागते पहारे नकोच बोलू

कधी नव्हे तो निवांत एकांत लाभताना
सखे मनीचे तुझ्यासवे गूज बोलताना
चहूकडे कान ऐकणारे नकोच बोलू
चुगलखोर हे छचोर सारे नकोच बोलू

कधी वाटते कुठे नसावा तिचा सुगावा
तुझ्या नि माझ्या भेटीचा तो सुयोग यावा
नको नको रिस्क घ्यावयाला! नकोच बोलू
खुणांखुणांनी करू इशारे नकोच बोलू

प्रेरणा - वैभव जोशी यांची इशारे ही अप्रतिम कविता.

मनोगत.कॉम वर प्रकाशित झालेली कविता इथे पाहा.
.

पाऊस कोसळू दे - संदिग्ध

2006-06-27T12:26:00.000-07:00

"पाऊस कोसळू दे" वरून मला सुचलेले काहीबाही. या रचनेला गझल, हझल, विडंबन कश्याच्या दावणीला बांधावे ते कळले नाही त्यामुळे मोकाट/संदिग्ध झाली आहे.

पाऊस कोसळू दे
छपरातुनी गळू दे

घाई कुणास आहे?
तू दे, हळूहळू दे!

बगळ्यास मान दे अन
हंसास कावळू दे

दे बैल दे कधी दे
गायी कधी वळू दे

पाहून या दिव्याला
सूर्यास काजळू दे

सावर मला जरासे,
थोडे घरंगळू दे!

"मूर्खांस टाळणे" हा
सन्मार्ग, मज कळू दे

प्रेरणा - पाऊस, पाऊस कोसळू दे

माझी साहित्यविषयक महत्त्वाकांक्षा - भाग २

2006-03-12T12:30:00.000-08:00

या आधी माझी साहित्यविषयक महत्त्वाकांक्षा - भाग १

माझ्या साहित्यप्रवासाच्या पहिल्या प्रयत्नात जोरदार अपयश आले होते. असे असले तरी, झाल्या प्रकाराने खचून जायचे नाही, साहित्याची सेवा करताना जीव गेला तरी बेहत्तर, काहीही झाले तरी साहित्यसाधना सोडायची नाही, अशा क्रांतिकारी विचारांनी मन भरून गेले. लेखक व्हायचा निर्णय घेतला खरा पण आता पुढे कसे जायचे. इथे पुन्हा माझा छंद कामी आला. अपयश आल्यावर मोठी माणसे काय करतात? निवडणुकीत पडल्यावर नेतेमंडळी, "हा अनीतीचा नीतीवर विजय आहे. ज्यांच्यासाठी आम्ही आमचे घरदार विसरून दिवसरात्र झटलो त्यांना धनदांडग्यांचा 'हात' धरावासा वाटतो? लोकांची सारासारविवेकबुद्धी वाढण्याची गरज आहे", असे विश्लेषण करतात. समीक्षकहृदयसम्राट साहित्यिक, फसलेल्या प्रयत्नांना, "नवा प्रयोग होता, वाचकांची वैचारिक पातळी अजून वाढायला हवी" असे म्हणतात. बिचाऱ्या वैज्ञानिकांना मात्र अपयशाचे खापर दुसऱ्याच्या डोक्यावर फोडता येत नाही. ते अपयशाचे शास्त्रीय आणि गणिती पद्धतीने विश्लेषण करतात. मी ही ठरवले आपण वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पुढची पावले टाकायची.

मी झटून कामाला लागलो. मिळतील तेथून आणि मिळतील ती पुस्तके जमा केली. अनेक कथा, कादंबऱ्या, निबंध, नाटके यांचा अक्षरशः वाळवीप्रमाणे फडशा पाडला. असंख्य निरीक्षणे, परीक्षणे आणि समीक्षा वाचल्या. त्यातून गद्य लेखनात असणारे निरनिराळे उप-प्रकार लक्षात आले. ऐतिहासिक, भावनात्मक, रहस्यमय, कौटुंबिक ... यादी बरीच लांब होत होती. अशी लांब यादी पाहता, मारुतीची वाढलेली शेपटी पाहून रावणाची कशी अवस्था झाली असेल याचा अंदाज आला. शेपटीला आग लावण्याची आज्ञा रावणाने का बरे दिली असावी हे ही समजले.

"एकावेळी पूर्ण यादी न पाहता केवळ एका गोष्टीवर लक्ष केंद्रित करावे", थोडक्यात, मोगल, निजाम आणि अदिलशहा या सर्वांना एकदम न डिवचता, एकावेळी एकेकाचा निकाल लावावा असा गनिमी कावा करायचे ठरवले. पण ऐतिहासिक लिखाणाला लागणारे कठीण संशोधनकार्य जमेल की नाही शंकाच होती शिवाय इतिहासाबाबत समाज खूपच संवेदनशील असल्यामुळे चुकून आपल्या लिखाणामुळे कुणाच्या भावना दुखावल्या तर घरात तोडफोड व्हायची. त्यामुळे "माझ्या हातून ऐतिहासिक लिखाण होऊ नये ही श्रींची इच्छा" असा विचार करून मी तो विचार सोडून दिला.

भावनात्मक लिखाण म्हणजे नक्की काय प्रकार आहे हे मात्र कळत नव्हते. सर्व प्रकारच्या लेखकांमध्ये भावनात्मक लेखन करणाऱ्यांचे स्थान सर्वात वरचे. त्यातही पुन्हा दोन प्रकार आहेत. पहिल्या प्रकारात कथानक अगदी गोडधोड असते. यातली सगळीच पात्रे सत्ययुगातून किंवा देवलोकातून आल्यासारखी असतात. एकमेकांविषयी प्रेम अगदी ऊतु जात असते. अशा कथांमध्ये घोड्याएवढ्या वाढलेल्या मुलाला आई, "बबडू", "शोनू" अशा हाका मारते. कर्ता, कर्म, क्रियापद सगळ्यांचा 'लडिवाळ अपभ्रंश' केलेला असतो. प्रत्येक वाक्य पूर्णविरामाऐवजी उद्गारवाचक चिन्हाने संपते. अशा कथा वाचताना सर्वसामान्य वाचकांचा चेहरा, अतिशय आंबट चिंच खाल्ल्यावर किंवा गाढ झोपेतून एखाद्याला उठवून त्याच्या तोंडावर विजेरीचा प्रकाशझोत टाकल्यावर जसा दिसेल अगदी तसा होतो. पुन्हा या गोडधोडाच्या पंगतीत विनोदाची फोडणी देण्याचा केविलवाणा प्रयत्नही असतो. अर्थात तो वाचून कोणालाही हसू येत नाही ही गोष्ट निराळी. असले एक पुस्तक एकदा वाचायला घेतले, पहिल्या १/२ पानातच मळमळायला लागले. "डोक्याला मुंग्या येणे" हा शब्दप्रयोग, अशीच एखादी कथा वाचून झीट आलेल्या कोण्या बिचाऱ्याने रूढ केला असावा. मुंग्याच त्या, गोड काही दिसले की येणारच. असला प्रकार जर आपल्याला धड वाचता येत नाही मग लिहिणे दूरच.

दुसरा प्रकार पहिल्याच्या अगदी उलटा. या प्रकारच्या कथा थोड्या गंभीर ढंगाच्या असतात. "भावनांचा सुंदर आविष्कार", "उत्कट, भावनाप्रधान लेखन", "मनातील तरल भावांचे चित्रण" अशा परीक्षणाने गौरवलेली अशी गंभीर पुस्तके वाचून, मी हसून गडबडा लोळत असे. पण मान्यवर लोक मात्र अतिशय गंभीर चेहऱ्याने त्यावर दोन दोन दिवस चर्चासत्रे चालवतात, समीक्षक लोक अगम्य भाषेत मूळ पुस्तकाच्या लांबीइतकी समीक्षा लिहितात. "एका लहान मुलाने बाहेर पावसात भिजणारे कुत्र्याचे पिलू उचलून घरात आणले" ही एका ओळीची कथा ३०/४० पानात अतिशय रटाळ पद्धतीने सांगितली असते. यांच्या कथेतील प्रत्येक पात्र हे "आनंद" मधल्या राजेश खन्नाच्या पात्रापेक्षा हजारपट भावनाप्रधान असते. आजी, आजोबा, आई, वडील, मुलगा, मुलगी, मित्र-मैत्रिणी यांच्यात असणारे संबंध विनाकारण ताणलेले असतात. यातले कोणतेही पात्र समाधानी किंवा आनंदी नसते. एक अतिशय भावनाप्रधान म्हणून नावाजलेली कथा मी वाचायला घेतली. कथेचे नाव होते "हेमाची काकू". कथेचे सूत्र थोडक्यात असे, "लहान असताना हेमाने, काकू दुपारी झोपली असताना तिच्या कानात केरसुणीचे टोक घालून तिची झोपमोड केली, परिणामी हेमाच्या काकूने हेमाच्या कानाखाली त्याचे पडसाद उठवले. पुढे हेमा मोठी झाली पण झाला प्रकार विसरली नाही, पण काही प्रसंगामुळे तिला पश्चात्ताप होऊन पुन्हा सगळे आलबेल झाले". आता यावर लिहिलेली कथा किती मोठी असावी? ५९७ पाने? पहिली १०/१२ पाने वाचूनच गरगरायला झाले. वाचकांना जर ती लेखिका भेटली असती तर त्यांनीही हेमाच्या काकू प्रमाणे प्रतिसाद दिला असता. असो, हा प्रकारही आपल्याला जमणार नाही असा शरणागतीचा सूर उमटला.

रहस्यमय कथा लिहावी तर तिथे शेरलॉक होम्स, ऍगाथा ख्रिस्ती, काळा पहाड, फास्टर फेणे अशा देशी विदेशी गुप्तहेरांपुढे माझा शिकाऊ उमेदवार अगदीच पांडू वाटायचा. त्यांच्यासमोर माझा कसा टिकाव लागणार? तो नादही सोडून दिला. प्रेमकथांचा तर चित्रपट वाल्यांनी चावूनचावून अगदी चोथा केलेला आहे.

कौटुंबिक कथा हा सर्वात जास्त खपणारा माल आहे असे मला संशोधनाअंती आढळून आले. लिहायलाही सोप्या. बाकीचे लेखनप्रकार जर निरनिराळ्या कोरीवकाम केलेल्या मूर्ती असतील तर कौटुंबिक कथा म्हणजे साच्याचे गणपतीच. जास्त विचार करायचा नाही, साच्यात घातली की कथा तयार. कौटुंबिक कथांमध्ये एक भलेमोठे कुटुंब असते. सर्वगुणसंपन्न अशी सून असते. खलनायिकेचे वेगळे पात्र असेल तर ठीक, नाहीतर सासू ते काम करू शकते. सासू चांगली हवी असेल तर मात्र, नणंद, भावजय अशा सहाय्यक खलनायिका हुडकाव्या लागतात. दुष्ट पात्र शक्यतो महिलावर्गातले असावे, पुरूषपात्र तितके परिणामकारक वाटत नाही. सर्वगुणसंपन्न नायिका आणि सर्वावगुणसंपन्न (सर्व+अवगुण+संपन्न) खलनायिका यांच्या जोडीला प्रेमळ सासरे, कर्तबगार नवरा, चहाडखोर शेजारीण वगैरे पात्रे असतात. अगदी बारकाईने अभ्यास करून मी ही एक कौटुंबिक कथा लिहिली. ती घेऊन एका समीक्षकाच्या घरी गेलो असता त्यांच्या ७० वर्षीय मातोश्रींनी, ही कथा जशीच्या तशी, अमुक वाहिनीवरच्या तमुक मालिकेत येऊन गेली आहे असे सांगितले. याशिवाय सर्व कौटुंबिक कथांयोग्य मालमसाला आता वापरून झाला आहे अशीही बातमी दिली. हाय रे दुर्दैव! इथेही आपला निभाव लागणार नाही हे स्पष्ट झाले.

हे जमणार नाही, ते जमणार नाही असे काट मारता मारता यादी कधी संपली ते कळलेच नाही. आपली साहित्यिक बनण्याची महत्त्वाकांक्षा पूर्ण होणे शक्य नाही या विचाराने मला अपार खिन्नता आली. मी उदास चेहऱ्याने गेल्या काही दिवसात जमा केलेला तो पुस्तकाचा ढीग पहात होतो. अचानक माझी नजर "स्वयंरोजगार" या पुस्तकावर पडली.

पुन्हा नव्या उमेदीने एका नव्या दिवसाची सुरुवात केली,
"साहित्य रद्दी भांडार, इथे सर्व प्रकारची पुस्तके रद्दीच्या भावात घेतली व विकली जातील".

समाप्त

शशांक जोशी

This article was first published on www.manogat.com and can be seen here.
Get the PDF file of part 1 and 2 together
.

माझी साहित्यविषयक महत्त्वाकांक्षा - भाग १

2006-03-12T04:39:00.000-08:00

मोठमोठ्या लोकांचे निरीक्षण करणे हा नेहमीच माझा छंद राहिला आहे. त्यांच्या प्रत्येक बारीकसारीक गोष्टींकडे माझे अगदी बारीक लक्ष असते. आजकाल त्यांच्या एका गोष्टीवर माझे लक्ष खिळून राहिले आहे. ही मोठी माणसे सतत कशा ना कशाचा तरी आढावा घेत असतात. आज ह्याचा आढावा घेऊ, उद्या त्याचा घेऊ. त्यांचे कोणतेही महत्त्वाचे वाक्य साधारणतः "याचा जर व्यापकदृष्टीने आढावा घेतला तर..." असे सुरू होते.

आढावा हा शब्द ऐकला की सुरुवातीला मला खूप हसू यायचे. कदाचित "गाढवा" या माझ्या बालपणीच्या संबोधनाशी यमक जुळत असल्याने असेल. मी ही ठरवले आपणही घ्यायचा आढावा.

१०० वर्षे आयुर्मान धरले तर एक चतुर्थांश आयुष्य आधीचेच निघून गेलेले आहे. या कालावधीत असे काहीही केले नाही की ज्यामुळे आपल्यापश्चात जनता आपले नाव काढेल. काहीजण/जणी काढतील म्हणा "आगाऊच होता मेला, बरं झालं गेला", पण त्यात काही अर्थ नाही. "काहीतरी केले पाहिजे" या विचाराने माझी झोप उडवली होती. "काय करावे म्हणजे जगात आपले नाव निदान काही वर्षे तरी राहील?". बराच विचार केल्यावर असा निष्कर्ष निघाला की जगात प्रतिष्ठा काय ती राजकीय नेते, सामाजिक कार्यकर्ते, वैज्ञानिक आणि साहित्यिक यांनाच मिळते. माझ्या आर्थिक, सामाजिक आणि बौद्धिक मर्यादांचा विचार केला असता अनुक्रमे राजकीय नेता, सामाजिक कार्यकर्ता आणि वैज्ञानिक होणे शक्य नाही हे कठोर सत्य पुढे आले. राहता राहिले साहित्यिक. आता साहित्यिक बनणे हा एकच उपाय दिसत होता.

साहित्यातही गद्य आणि पद्य असे दोन प्रकार असतात असे शाळेत कधीतरी ऐकलेले आयतेच कामी आले. पण त्यातून नवीनच प्रश्न निर्माण झाला, सुरुवात कशापासून करायची? पद्य की गद्य? झटपट प्रसिद्धीसाठी पद्य बरे असा सुज्ञ विचार करून मी कवी व्हायचे ठरवले. प्रयत्ने वाळूचे कण रगडले तर तेलही गळते म्हणतात तर मी प्रयत्नपूर्वक लेखणीने कागद रगडले तर कविताही पाझरतील. माझा आत्मविश्वास जणू ओसंडून वहात होता. पण "पेपरमध्ये लिहिण्यापूर्वी त्याविषयाचे थोडेफार वाचन, आवश्यक नसले तरी, केले असल्यास बऱ्याचदा उपयोगी पडते. काय लिहावे? याचा फार विचार करावा लागत नाही", हे महाविद्यालयीन जीवनातले व्यावहारिक शहाणपण कामास आले. सुप्रसिद्ध कविंच्या रचना वाचायला सुरूवात केली. ह्याची कल्पना, त्याचा विचार, अमक्याचे शब्द, तमक्याचे आणखी काही अशी उचलेगिरी करून चांगल्या डझनभर कविता लिहिल्या आणि तथाकथित जाणकार लोकांना अभिप्रायार्थ दिल्या. पण हाय रे दुर्दैव! त्यांनी "अतिशय टाकाऊ", "हलक्या दर्जाच्या" "उथळ" "अर्थशून्य" अश्या शाब्दिक बाणांनी माझ्या कोवळ्या प्रतिभेचा भीष्म पितामह करून टाकला.

साहित्याच्या कारकिर्दीच्या सुरूवातीलाच असा झटका लागल्याने, माझी भारतीय क्रिकेट संघासारखी दारूण अवस्था झाली. एकंदर हा प्रकार दिसतो तितका सोपा नाही हे कळून चुकले. मी झाल्या प्रकाराचे त्रयस्थपणे विच्छेदन करायचे ठरवले. रात्र रात्र जागून, जाणकार लोकांचे इतर कविंना मिळालेले अभिप्राय वाचले. चांगले अभिप्राय मिळालेल्या कवितांचे असंख्यवेळा वाचन केले. अर्थबोध न होणाऱ्या कवितांची घसा कोरडा पडेपर्यंत स्तुती केली. साध्या, सोप्या आणि अर्थ समजणाऱ्या कवितांना, "खोली नाही" "जीवनाचा साक्षात्कार झाल्याची प्रतीती येत नाही" असे अभिप्राय दिले. मतला, मक्ता, जमीन, छंद-वृत्तांची नावे या शब्दांचा अर्थ माहित नसतानाही मुबलक वापर सुरू केला. इतकेच नव्हे तर "अर्थगहन" कवितांसाठी प्रसिद्ध अशा एका कविवर्याची कवितांची वहीदेखील मिळवली. भल्या पहाटे उठून अतिशय आदरपूर्वक त्या वहीचे वाचन सुरू केले. पहिले पान उघडले,

तुझे कान
माझे कान
जवळ आले तर
किती छान?

आता दोन माणसांचे कान एकमेकांजवळ कशाला येतील? जर तोंड कानाजवळ आले तर काही बातम्या इकडून तिकडे जातील. पण कान जवळ येऊन काय होणार आहे? एका कानातला मळ थोडीच दुसऱ्या कानात जाणार आहे? फारतर कानाच्या निमित्ताने डोकी जवळ आल्याने 'लाईसिल' च्या जाहिरातीत दाखवल्याप्रमाणे इकडच्या उवा तिकडे असे बेकायदेशीर स्थलांतर होईल. मला तर काहीच अर्थ लागेना. पुढे तीन प्रसिद्ध समीक्षकांच्या अभिप्रायाची, अनुक्रमे ३, ७ आणि ९ पानी समीक्षेची कात्रणे चिकटवली होती. त्यामध्ये काय काय लिहिले होते विचारू नका, "शब्दरूपी कामधेनूचे दोहन करून कवीने अर्थरूपी अमृताचा जणू महासागरच निर्माण केला आहे", "शब्दरूपी मेघातून बरसणाऱ्या अर्थरूपी थेंबानी, वाचकांच्या कल्पनाशक्तीच्या हिरवळीला चालना दिली आहे" असे काहीबाही त्यात लिहिले होते. हे समीक्षक लोक इतके जाडजूड शब्द का वापरतात कळत नाही. चुकून एखाद्या वाक्याचा अर्थ लागला तर यांची बायको यांना जेवायला देत नाही की काय कोण जाणे? असो मी पुढचे पान उलटले,

तुझी मान
माझी मान
काळी काळी
गोरी पान

घ्या! इतकी टाकाऊ रचना मी कधीही वाचली नव्हती. चार वर्षाच्या पोरालाही ऐकवली असती तर "काय येडं आहे" असा अभिप्राय आला असता. बस झाले पुढे असलेली ७, ९ आणि ११ पानी समीक्षा वाचण्याचे धाडस झाले नाही. "कवी बनायला नको" असा असा अंतर्ध्वनी उमटला. मी नेहमीच ऐकतो तो. अतिशय जड मनाने मी कवी बनण्याच्या इच्छेचा त्याग करून लेखक बनण्याचा निर्णय घेतला.

क्रमश:

शशांक जोशी

This article was first published on www.manogat.com and can be seen here.
.

व्हॅलेन्टाइन्स डे विशेष - भाग २

2006-02-13T11:59:00.000-08:00

व्हॅलेन्टाइन्स डे विशेष

भाग १ - इथे वाचा

भाग २ - मुलांसाठी टिपा

ह्या विषयामध्ये उपजतच कच्च्या असणाऱ्या मुलांसाठी विशेष मार्गदर्शनाची आवश्यकता आहे. विषय सोपा व्हावा म्हणून मुलांचे शरणागत, मुत्सद्दी आणि मुमुक्षू असे वर्गीकरण केले आहे. ज्यांनी मानसिक गुलामगिरी स्वीकारली आहे ते शरणागत. ज्यांना आपले वर्चस्व प्रस्थापित करायचे आहे ते मुत्सद्दी आणि ज्यांना मुक्तीची इच्छा आहे ते मुमुक्षू.

शरणागतांसाठी

आज ती वेळेवर येण्याची शक्यता आहे. (हो "त्याला धक्का द्या!" हा "व्हॅलेन्टाइन्स डे विशेष" लेख वाचला असणारच ) त्यामुळे रोज तुम्हाला मिळणारा मोकळा वेळ कमी आहे हे लक्षात ठेवा. फावल्या वेळात पक्षीनिरीक्षणाचा छंद तुम्हाला जडला आहे. नाही नाही त्यात वाईट काही नाही. कोणता ना कोणता छंद असावा असे पालकांनी आणि शिक्षकांनी तुमच्या लहानपणीच सांगितले आहे आणि तुम्ही त्यांच्या शब्दाबाहेर का आहात? पण आज त्या छंदाला आवर घालावा. म्हणजे चौफेर नज़र असावी पण गनीम येताना दिसल्यास शून्यात नज़र लावण्याचा अभिनय करावा. (अशावेळी नज़र एखाद्या प्रेक्षणीय स्थळावर ठेवायला हरकत नाही, पण शून्यात पाहत असण्याचा अभिनय करणे महत्त्वाचे)

मनातले न बोलण्याची कला तुम्ही अंगी बाणवाली आहेच, आज त्याची परीक्षा आहे. इतर दिवशी कधीकधी तुम्ही मनातले बोलून जाता, आज तसे करून चालणार नाही. उदाहरणार्थ,

सुमार ड्रेसिंग सेन्सला "काय बुजगावणे दिसतेय" ऐवजी "वाह! तुझा चॉइस म्हणजे अगदी मस्त!" म्हणावे.
उथळ आणि अर्थशून्य बडबड ऐकून "दोन मिनिटं शांत राहायला काय घेशील?" ऐवजी "तुझं बोलणं तासनतास ऐकत राहावं असं वाटतं" म्हणावे.
"माझ्यासाठी पेप्सी आणशील का?" असे म्हटल्यावर "मी काय वेटर आहे?" ऐवजी "तू काय म्हणशील ते आणतो, चंद्र, तारे ... वगैरे वगैरे" म्हणावे.
तिची नाटकं पाहून तुम्हाला धडकी भरत असली तरी "दिल धडकता है" वगैरे फिल्मी डायलॉग मारावेत.

मुत्सद्दी प्रेमवीरांसाठी

मुत्सद्देगिरीसाठी आजचा दिवस महत्त्वाचा आहे. लढाई जितकी अवघड तितका विजय आनंददायक असतो. आजचा दिवस शत्रुपक्षाला खजील करण्याची सर्वात मोठी संधी आहे हे लक्षात ठेवा. "शत्रूचा शत्रू तो आपला मित्र" या नात्याने आपल्या गनीमाकडे नसणाऱ्या गोष्टींची वाहवा करणे हा सर्वात सोपा मार्ग आहे. उदाहरणार्थ गनीम पारंपरिक वेषात असेल तर पाश्चात्य वेषातील मुलीकडे पाहून हलकेच "फंडू!", "सही!"असे उसासे टाकावेत आणि गनीम पाश्चात्य वेषात असेल तर पारंपरिक वेषातील मुलींकडे पाहून "वाह!", "छान!"असे उद्गार काढावेत. अर्थात व्यक्ती तितक्या प्रवृत्ती असल्याने सर्वसामान्य टिपा देता येत नाहीत. आपल्या कल्पनाशक्तीचा वापर करावा.

मुमुक्षूंसाठी

"त्याला धक्का द्या!" हा व्हॅलेन्टाइन्स डे विशेष लेख वाचून "सर्वात मोठा धक्का" देण्याचा कट नक्कीच शिजला असणार आहे. तुम्ही तो लेख वाचला आहे (आणि हा देखील) हे कळू देऊ नये. मोकळे, सुटसुटीत कपडे आणि धावायचे जोडे घालावेत. हात हातात घेण्याचा प्रयत्न झाल्यास, पाणी पिण्याच्या निमित्ताने किंवा केस नीट करण्याच्या निमित्ताने आपला हात वाचवावा. आणि "आपला संबंध संपला, यापुढे मी तुला कधीही भेटणार नाही आणि तू मला भेटायचा प्रयत्न करू नकोस"असे वाक्य ऐकताच तडक उठून बाजूला व्हावे. सुरक्षित अंतरावर जाताच (चेहऱ्यावरील आनंद लपवून) "मला खूप वाईट वाटतेय. पण तुला असे वाटत असल्यास आपला संबंध पुढे वाढवण्यात अर्थ नाही." असे म्हणून उत्तराची वाट न पाहता पळ काढावा.

आपण कुठल्या प्रकारचे आहात याचा विचार करून त्यानुसार वागावे. आपापल्या उद्देशात या व्हॅलेन्टाइन दिनी तुम्ही यशस्वी व्हाल याची आम्हांस खात्री आहे.

सर्वेभवन्तु सुखिन: ।

शशांक जोशी

Get the PDF file of part 1 and 2 together

व्हॅलेन्टाइन्स डे विशेष - त्याला धक्का द्या!

2006-02-11T05:40:00.000-08:00

व्हॅलेन्टाइन्स डे विशेष

व्हॅलेन्टाइन डे जसजसा जवळ येतोय तसतसे सर्व माध्यमांमध्ये हा इव्हेंट 'कॅश' करण्याची स्पर्धा सुरू झाली आहे. "व्हॅलेन्टाइन डे ला काय कराल?", "तिला/त्याला काय भेटवस्तू द्याल?", "फिरायला कुठे जाल?" यासारख्या लेखांचा सुळसुळाट झाला आहे. त्यातल्या "सरप्राइज़ हिम!" या लेखाच्या कल्पनेने मी अगदी प्रभावित झालो. ("प्रभावित"चे इंप्रेस्ड किंवा अफेक्टेड हे दोन्ही अर्थ लागू आहेत) मराठी

प्रेमीयुगलांसाठी मराठीतूनही मार्गदर्शनपर काही असावे असे वाटल्याने हा लेखनप्रपंच.

भाग १ - मुलींसाठी : त्याला धक्का द्या!

"त्याला धक्का द्या" म्हणजे पाडण्यासाठी नाही काही! (पडलेल्याला काय पाडणार? पडलेला म्हणजे प्रेमात पडलेला हो) तर हा धक्का आहे आश्चर्याचा. चला तर मग त्याला धक्का देऊ!

वेळेवर पोहोचा:

नेहमी बराच वेळ ताटकळत राहणाऱ्या त्याला यासारखा आश्चर्याचा धक्का नाही.

त्याचे एखाददुसरे म्हणणे मान्य करा:

"तुमचेच खरे" ची सवय त्याला लागली आहे खरी. ती सवय मोडू नये म्हणून तुम्ही प्रयत्नही करत असता. आजच्या दिवशी एखादी (तुम्हाला सोयीस्कर) गोष्ट त्याच्या मनासारखी करा.

त्याला थोडावेळ शांतपणे बसू द्या:

नेहमी लहानसहान गोष्टींसाठी तुम्ही त्याला पिटाळता. आज त्याला थोडा वेळ शांतपणे बसू द्या.

शांत राहा:

इतर दिवशी तुमच्या बोलण्यापुढे त्याला तोंड उघडायची संधी मिळत नाही. आज शांत राहून त्याला थोडा वेळ बोलण्याची संधी द्या.

त्याला इकडेतिकडे पाहू द्या:

तुमच्यासोबत असतानाही कधीकधी तो चोरून इकडेतिकडे पाहतो. काहीवेळा तुम्ही त्याला 'रंगेआखो' पकडले आणि झापलेही आहे. आज मात्र तो 'तसा' सापडल्यास एक मिश्किल कटाक्ष टाका किंवा हसून "नॉट्टी बॉय!" किंवा "चावट कुठला!" असे काहीसे म्हणा. फारच सौहार्दाचे संबंध असतील तर गालगुच्चाही घ्यायला हरकत नाही.

सर्वात मोठा धक्का:

"आपला संबंध संपला, यापुढे मी तुला कधीही भेटणार नाही आणि तू मला भेटायचा प्रयत्न करू नकोस" असे म्हणून थोड्यावेळाने, "नाही हं! मी गंमत करत होते" असे म्हणा. (महत्त्वाची सूचना: असे बोलण्यापूर्वी तो कमकुवत हृदयाचा नाही याची खात्री करून घ्या. आनंद सहन न होऊन काही बरेवाईट होण्याची शक्यता आहे. तसेच हे बोलताना त्याचा हात हातात घ्या, नाही नाही भावनिक आधार वगैरे काही नाही, तर पडत्या फळाची आज्ञा घेऊन तो लगेच पसार होऊ नये म्हणून!)

(जमल्यास/सुचल्यास) क्रमशः

शशांक जोशी

Get the PDF file of this article.

पुण्याची सवय झाली!

2006-02-02T10:31:00.000-08:00

पुणेग्रामी राहण्याचे सौभाग्य (सौभाग्य म्हणा वा दुर्भाग्य, Everything is relative!) एक वर्षच होते. त्याकाळात आलेले अनुभव*, शिवाय इतर ऐकीव, वाचीव (असा काही शब्द आहे का?) गाळीव माहिती, थोडी अतिशयोक्ती आणि थोडा कल्पनाविलास यांच्या साहाय्याने समस्त पुणेकर वाचकांची क्षमा मागून ही रचना सादर करत आहे. या रचनेकडे केवळ विनोद म्हणून पाहावे ही नम्र विनंती.

पुण्याची सवय झाली!

जे खरे ते लपवण्याची सवय झाली,
या तुझ्या शहरी, जिण्याची सवय झाली!

पुस्तके ना वाचली, ना वृत्तपत्रे
रोज 'पाट्या' वाचण्याची सवय झाली

हो! मलाही लागले पाणी पुण्याचे
काय सांगू? भांडण्याची सवय झाली

कीस शब्दांचाच नुसता पाडताना
मूळ मुद्दा चुकवण्याची सवय झाली

भांडल्याविन जात नाही दिवस माझा
वाटते आता पुण्याची सवय झाली

शशांक

प्रेरणा - गज़ल

* पीएमटीचा अनुभव इथे वाचा.

This was first published on www.manogat.com and can be seen here
.

दळणवळणाची साधने - सिटीबस

2006-01-19T03:50:00.000-08:00

प्रत्येक महाविद्यालयात काही दंतकथा प्रचलित असतात, आमच्या इथेही होत्या. त्यात "वसतिगृहात पूर्वी झालेल्या दुर्भाग्यपूर्ण प्रसंगात बळी गेलेली एक नर्स, रात्रीअपरात्री (हातात मेणबत्ती घेऊन!) फिरताना दिसते" वगैरे सारख्या भूतकथा आणि इतरही काही सुरस, चमत्कारिक कथा होत्या. त्या सर्व कथांबरोबर "सिटीपोष्ट पासून महाविद्यालयापर्यंत रात्री साडेबारा वाजता शेवटची बस येते" अशी त्यातल्या त्यात कमी भयानक पण भयंकर खोडसाळ कथा आमच्या इथे प्रचलित होती. त्या नर्सप्रमाणेच ती बसही कुणीही प्रत्यक्ष पाहिली नव्हती. त्या कथेवर विसंबून रात्रीचा खेळ पाहायला गेलो की नेहमी पायपीट करत यावे लागे. शिवाय गडबडीने कुठे जायचे असेल तेंव्हा नेमकी बस यायची नाही आणि लवकर निघावे तर आपल्या स्वागताला बस हजर. एकूणच तेथील सिटीबसवाले भारीच खोडकर असावेत, मोक्याच्या वेळी झुलवणे हा त्यांचा आवडता खेळ होता. अश्याप्रकारे सिटीबसचा फार चांगला अनुभव आला नसला तरी, फार दुःख झेलावे लागले अशीही परिस्थिती नव्हती.

असे अनुभव घेऊन पुणेग्रामी येताच वाटले की "सार्वजनिक-परिवहन-सौख्यात" अडथळा आणणारे वक्री ग्रह आता मार्गी होतील. पण कसचे काय? उलट त्या सर्व वक्री ग्रहांमध्ये पीएमटी नामक आणखी एका पापग्रहाची भर पडली. पीएमटीच्या गाड्या "चालतात" यावर प्रथमदर्शनी विश्वास बसणे अवघड गेले. एका बाजूला इतक्या झुकलेल्या असतात की चालताचालता कलंडतील की काय अशी भिती वाटायची. सुरुवातीला "पुणे स्टेशन ते कर्वेनगर" बहुतेक १४३ नंबर, बसची "दशा" सुरू झाली. निर्धारित वेळेच्या अर्धा ते दीड तास उशिरा येणे नेहमीचेच. बाकी नागरिक बहुतेक सरावलेले असावेत, कारण बसस्टॉपवर मी एकटाच वेड्यासारखा उभा असे. येणारेजाणारे लोक आणि आजूबाजूचे दुकानदार प्राणिसंग्रहालयात नवीनच आलेल्या प्राण्याकडे पाहावे तसे पाहत असत.

बसस्टॉपरचा छळ कमी की काय म्हणून बसच्या आत विशेष छळ होत असे. तिथे कंडक्टर नामक अट्टल पुणेकराची (खरेतर अस्सल लिहिणार होतो, पण अट्टल लिहिले गेले, असो, आता बदलायची इच्छा होत नाही) सत्ता असते. तिथे चोर-सन्यासी असा भेदभाव नसतो, सर्वांनाच चोराप्रमाणे वागणूक दिली जाते. ३:७५ रुपये तिकीट असेल आणि चार रुपये सुटे असले तरी छातीत धडधडायचे, न जाणो सत्ताधीशाची मर्जी फिरली तर दीड तास वाट पाहिलेल्या बसमधून मानसन्मानासह उतरवेल. तिकीट घेऊन रिकामे आसन दिसते का पाहावे लागे. हो, गाडीत रिकामे बाकडे असतानाही कुणाच्या शेजारी बसायला गेलात तर जळजळीत कटाक्ष आणि कपाळावर, गतिरोधकाला लाजवतील अश्या आठ्या पाहाव्या लागतात.

बरे, चालत जावे तर कुठला "आतंकवादी" कधी हल्ला करेल सांगता यायचे नाही. दुचाकी मला रस्त्यावर चालवता येते पण इथे तोही मार्ग नव्हता, कारण इथे खड्डे, बोळ, खिंडीमधून चालवण्याचे विशेष कौशल्य लागते. शिवाय खिंड लढवायला एखादी चतुष्पाद मोकाट गाय किंवा म्हैस पुरेशी असते. एकूणच जीव मुठीत धरून बरेच दिवस काढल्यावर, परमेश्वराला माझ्या हलाखीच्या परिस्थितीची दया आली असावी किंवा पापग्रहांना बहुतेक वाकडे चालण्याचा कंटाळा येऊन ते मार्गी झाले असावेत, काहीही असो पण प्रतिकूल काळ संपून अनुकूल काळाची सुरुवात झाली. तसा सदासर्वदा प्रतिकूल काळ नव्हता, कधीकधी अनियमित बसच्या निमित्ताने "प्रियजन-द्विचक्र-सहप्रवास-योग" (विशेष व्यक्तींच्या दुचाकीवरून फिरण्याचे प्रसंग) देखील आले, पण असे अनुभव तुरळकच.

भारतात सर्वात चांगला अनुभव आला तो "बेस्ट" चा. ही संस्था आपले नाव सर्वार्थाने सार्थ करते. मुंबईतील रस्त्यांवर एकछत्री अंमल जर कुणाचा असेल तर तो बेस्टच्या गाड्यांचा. "रस्त्यावर पहिला अधिकार बेस्टचा" हे मुंबईकर ओळखून असतो. बेस्टची बस नजरेच्या टप्प्यात असताना, आपण कितीही चपळ असल्याचा अभिमान असला तरी, रस्ता ओलांडण्याच्या भानगडीत पडू नये. सकाळी आणि संध्याकाळी या बस खचाखच भरलेल्या असतात, अशावेळी बेस्ट बसमधून प्रवास न केलेल्या लोकांनी, खचाखच म्हणजे शब्दशः खचाखच असे वाचावे. त्यावेळी बसमध्ये उभे राहण्यासाठी कुठल्याही आधाराची गरज नसते कारण, तोल जाण्यास थोडासाही वाव नसतो. याहून जास्त गर्दी अर्थातच लोकलमध्ये असते. माझा चुलतभाऊ म्हणतो त्याप्रमाणे, मुंबईत दोनच शक्यता आहेत, एक म्हणजे गर्दी आणि दुसरी, खूप गर्दी. अश्या गर्दीतही कंडक्टर आपले काम करण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न करत असतो. आजच्या युगात स्थितप्रज्ञ कोण असे जर कोणी विचारले (मला कोण विचारणार आहे? पण समजायला काय जातेय?) तर मी सांगेन खचाखच भरलेल्या गाडीत, संयम ढळू न देता आपले काम जास्तीतजास्त चोखपणे करण्याचा प्रयत्न करणारा बेस्टचा कंडक्टर.

आपल्याला ज्या स्टॉपवर उतरायचे असेल, त्याच्या दोन स्टॉप आधीपासून पुढे जाण्याच्या दृष्टीने हालचाल (शब्दशः) सुरू करावी लागते. "इच्छित स्थळी उतरण्याची काळजी प्रवाशांनी घ्यावी" अशी सूचना पुणेरी वाटली तरी, या सूचनेमागे शिष्टपणा नसून वास्तवाची जाणीव आहे हे रोज प्रवास करणाऱ्यांना कळून येईल. याप्रमाणेच "प्रवाशांनी आपले सामान स्वतःच्या मांडीवर ठेवावे" यामध्ये "स्वतःच्या" जास्तीचा वाटेलही, आपले सामान दुसऱ्याचा मांडीवर कोण कशाला ठेवेल? पण संशयाला/गोंधळाला थोडाही वाव न ठेवण्याचे बेस्टचे धोरण असावे, त्यामुळेच "६० वर्षावरील वृद्ध आणि गरोदर स्त्रियांना पुढील दरवाज्याने चढण्याची मुभा" याबरोबरच "सुरुवातीच्या स्थानका व्यतिरिक्त" असे लिहिले असते.

तर अशी ही सिटीबस, असंख्य लोकांच्या रोजच्या आयुष्याशी जोडली गेलेली. "बसमध्ये शेजारी किंवा समोर कोणी प्रेक्षणीय नसेल, तर पुढच्या स्टॉपवर कोणीतरी चढेल" असा आशावाद आणि "कोणी असेल तर, पुढच्या स्टॉपला उतरूही शकेल, जास्ती गुंतागुंत नको" असा वैराग्यपूर्ण निराशावाद दोन्हीचा एकत्र अनुभव सिटीबसमध्येच येऊ शकतो. मानवी जीवनाच्या आणि नातेसंबंधांच्या क्षणभंगुरपणाविषयी बोलताना विचारवंतांनी अशा रोजच्या जीवनातील उदाहरणाचा वापर करायला हरकत नाही. एकंदर सिटीबसचा संपर्क नेहमी येत असला तरी सिटीबसचे प्रवाशांशी संबंध कधी जिव्हाळ्याचे बनू शकत नाहीत, त्याला दोघांचाही इलाज नसतो. कधीकधी काही व्यक्ती आपल्याला आवडतात, त्या व्यक्तींनाही आपण आवडत असतो पण नियतीने ठरवलेला सहवास मर्यादित असल्याने या उपक्रमातून आठवणींशिवाय काहीच हाती लागत नाही अशी काहीशी गत असते.

शशांक जोशी

यासारखेच दळणवळणाची साधने - बस

This article was first published on www.manogat.com and can be seen here.

Get the PDF file of this article.

.

दळणवळणाची साधने - बस

2006-01-16T12:28:00.000-08:00

दळणवळणाच्या साधनांशी माझी पहिली भेट कधी झाली हे नक्की आठवत नाही. पण आयुष्याच्या प्रत्येक वळणावर या ना त्या कारणाने भेट होतच राहिली. बसपासून बोटीपर्यंत आणि "वडाप"पासून विमानापर्यंत निरनिराळ्या रूपात आणि धावत्या, तरंगत्या, उडत्या अशा निरनिराळ्या अवस्थेत गाठभेटी होतच राहिल्या

सर्वात पहिल्यांदा आयुष्यात आली ती 'बस'. लहानपणी, कर्नाटकाने बळकावलेल्या मराठी भागात आमचे वास्तव्य होते. बरेचसे सगेसोयरे महाराष्ट्रात, त्यामुळे खूपदा आंतरराज्य प्रवास करावा लागत असे. तेंव्हा कर्नाटक आणि महाराष्ट्र असे बसचे दोन पर्याय असत. कर्नाटक एष्टीला वेगमर्यादेचे बंधन नसल्याने ते गाड्या सुसाट पळवीत. शिवाय गाडीच्या आतला फिकट पोपटी रंग पाहून मळमळायला होत नसे. खिडक्याही पुढे-मागे सरकवायच्या असत आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्या गाड्यांमध्ये ड्रायवरला जाळीच्या पिंजऱ्यात कोंडलेले नसे, त्यामुळे थेट ड्रायवरच्या शेजारी बसून गाड्यांचा पाठशिवणीचा खेळ अगदी जवळून बघता येत असे. याउलट महाराष्ट्र राज्य परिवहनाच्या गाड्यांच्या गळ्यात वेगमर्यादेचे लोढणे असायचे. आतला गडद हिरवा रंग नकोसा वाटायचा. औरंगजेबाचे हिरवे मोगली सैन्य जसे "दीन दीन" करत बालशिवाजींवर चालून जायचे तसे ते गडद हिरवटलेले वातावरण आम्हा मावळ्यांवर चालून यायचे. खिडक्याही उघडण्यासाठी वर सरकवाव्या लागत आणि वर गेलेल्या खिडक्या वरच राहाव्यात यासाठी त्या खिडक्यांचे वजन न पेलवणाऱ्या दोन छोट्या पट्ट्या असत. फार काळ तग धरणे त्यांना मानवत नसे. शिवाय रस्ताही असा चावट की त्याच्या गुदगुल्यांनी बस अगदी खळखळून हसायची, त्यामुळे त्या चुकार पट्ट्यांना आयतेच निमित्त मिळून, बालगणेशाने जसे रावणाने धरायला दिलेले शिवआत्मलिंग जड झाल्याने खाली सोडून दिले, तसे त्यांना सांभाळायला दिलेले खिडकीचे तावदान खाली यायचे. एखादा बेसावध उतारू खिडकीत हात ठेवून बसला असेल तर झालेच, बिचाऱ्याचा शाइस्तेखान व्हायचा.

जाणाऱ्या गाड्यांची पाठवणी, येणाऱ्या गाड्यांचे स्वागत आणि काही गाड्यांना रात्रभर आसरा देण्याचे महत्त्वपूर्ण काम बसस्थानक करत असते. बसस्थानकाइतके विहंगम दृश्य खचितच कुठले असेल. कित्येक तास काहीही न करता बसस्थानकावर घालवता येतील इतकी विविधता आणि करमणूक तिथे असते. जात-पात, धर्म, सामाजिक, आर्थिक विषमता अशी सर्व बंधने नाहीशी होऊन एकसंध समाजाचे रंगीबेरंगी चित्रच जणू तिथे उमटलेले असते. "काळजी घे", "सांभाळून राहा", "पोचल्यावर फोन कर" पासून "तुझ्याशिवाय करमणार नाही" इथपर्यंत निरनिराळे सूर उमटत असतात. कुठे तंबाखूची देवाणघेवाण करत जानुमा, पांडबा, मल्हारी यांचा परिसंवाद चालू असतो, कुठे कामाला निघालेले पांढरेपेशे राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय समस्यांवर, फुकटचीच, पण चर्चा करत असतात, महिलामंडळात नवीन पाककृतींपासून काल मालिकेत काय झाले, ह्याने/तिने असे करायला नको होते वगैरे चर्चा होत असते मधूनच चहाड्यांची देवाणघेवाणही सुरू असते, कुठे महाविद्यालयीन पाखरांचा किलबिलाट सुरू असतो, कुठे नुकत्याच आलेल्या गाडीभोवती फेरीवाल्यांची गर्दी झालेली असते आणि त्यासर्व पसाऱ्यापासून अलिप्त अशी खाकी गणवेशधारी मंडळी निष्काम कर्मयोग्याप्रमाणे आपले काम करत असतात.

बसप्रवास बहुतेकवेळा दोन, तीन तासांचाच पण वैशिष्ट्य असे की गाडी सुरू होताच काही मिनिटातच झोप येण्यास सुरुवात होते. कितीही झोप झालेली असो, कितीही कप चहा घेतलेला असो, झोप चष्म्यांमधून, वर्तमानपत्रांआडून, शेंगदाणे/फुटाणे चुकवीत आपल्या डोळ्यात येतेच. आपल्याला तीस चाळीस लोकांसह एका मोठ्या पाळण्यात घालून ड्रायवर झोके देतोय आणि कंडक्टर "तिकिट तिकिट", "हांऽऽ इकडे कोण तिकिटाचे?" किंवा "याऽऽर इल्लेऽऽऽ?" का आणखी काही अंडुगंडू भाषेत अंगाई गातोय आणि त्याचबरोबर आपल्या हातातील खेळण्याने "टिक् टिक् टिक् टिक्" असा आवाजही करतोय असे एकंदर जागे राहण्यास कठीण वातावरण असते.

प्रवास दूरचा आणि रात्रीचा असेल तर विचारू नका. सहप्रवासी, आता पंधरा दिवस मुक्काम बसमध्येच अश्या जय्यत तयारीनिशी आलेले असतात. कानटोप्या, स्वेटर, शाली आणि कधीकधी उशीदेखील! शिवाय बहुतेकांनी आपले जेवणही बरोबर आणलेले असते. कुठे मम्मी, पप्पा आपापल्या पिंकी, बंटीबरोबर प्लॅस्टिकच्या डब्यांतून चमच्याने काही खात असतात, तर कुठे भागामावशी आपल्या अंत्या आणि गंगीबरोबर झुणकाभाकर खात असते. खाद्यपदार्थात मुख्यत्वे कोरडे पिठले, कांदा बटाट्याची सुकी भाजी, लसणाची किंवा नुसती शेंगदाण्याची चटणी आणि पोळी किंवा भाकरी, गुजराती कुटुंब असेल तर दशमी, खाकरा, लोणची आणि बारा भानगडी. जिकडे पाहावे तिकडे मंडळी मस्त मांडी घालून बसून चवीने खात असतात. आपण अगदी पोटभर जेवून घरातून बाहेर पडलेले असतो, "आणखी थोडी खीर देऊ का?" किंवा "शेवटी थोडा दहीभात तरी खायचा होतास" असे आईचे वात्सल्य उतू जात असते, आपण मात्र "नाही बुवा, आता पाणी प्यायला सुद्धा पोटात जागा नाही" असे म्हणून उठतो. इतके होऊनही गाडीत सुटलेल्या घमघमाटाने, नाही म्हटले तरी आपल्या तोंडाला पाणी सुटतेच.

खाण्याचा कार्यक्रम संपल्यावर पाण्याच्या बाटल्यांची देवाणघेवाण सुरू होते. मंडळी भरपेट खाऊन वर पाणी पिऊन मस्त ढेकर देत असतात. आपण मात्र खारे शेंगदाणे किंवा लिमलेटच्या गोळ्या चघळून, तोंडाला सुटलेले पाणी कसेबसे गिळत असतो. खाद्यमेळ्यानंतर मंडळींना झोपायचे वेध लागतात. मग अंत्या, बंटी असे पौगंडावस्थेतील वीर उभे राहून वळचणीला कोंबलेल्या पिशव्या आणि बॅग्ज उपसतात. "चालत्या बसमध्ये उभे राहून मी पिशवी काढली" आणि "माझा हात वरपर्यंत पोहोचतो" याचे त्यांना भारीच कौतुक असते. स्वेटर, कानटोप्या आणि शाली बाहेर निघून आपापल्या जागी ड्यूटीवर जातात. लहान मुले आईच्या मांडीवर आणि ज्येष्ठ मंडळी शेजाऱ्याच्या खांद्यावर डोके ठेवून निद्रादेवीची आराधना करू लागतात. बसमधले दिवेही खास प्रवाशांच्या झोपेत अडथळा येऊ नये, किंबहुना झोप येण्यास सहाय्यक व्हावेत असेच असतात. गडद हिरवा, गडद निळा वगैरे रंगात, रंगाऱ्याला मोबदला न देता रंगवून घेतल्यासारखे ते असतात. त्यांच्यामुळे एकूणच झोपेस पोषक अशी वातावरणनिर्मिती होते.

काही वेळाने कंडक्टर आपले हिशोबाचे संपवून पुन्हा एकदा गाडीतले उतारू मोजून घेतो. सगळे झाल्यावर घंटी वाजवून किंवा कर्नाटकाच्या गाडीत दोनवेळा शिटी वाजवून ड्रायवरला "मालवून टाक दीप" असा संदेश देतो. ड्रायवरही एकदा मागे नजर टाकून सर्व दिवे मालवून टाकतो. गाडीचा एकसुरी आवाज आणि सहप्रवाशांचे घोरण्याचे बहुसुरी आवाज एकत्र येऊन एक वेगळाच माहौल बनलेला असतो आणि "म्हैस" मध्ये पुलंनी म्हटल्याप्रमाणे त्या झोपी गेलेल्या गाडीत ड्रायवरला सोबत म्हणून फक्त आपण जागे असतो.

शशांक जोशी

यासारखेच दळणवळणाची साधने - सिटीबस

This article was first published on www.manogat.com and can be seen here

Get the PDF file of this article.

.

कचेरी !

2006-01-15T12:02:00.000-08:00

तुमची कचेरी कशी आहे? "अशी" आहे का?

(चाल : "मनाचे श्लोक", "अकेले अकेले कहां जा रहे हो" किंवा "प्रिया आज माझी नसे साथ द्याया"¹)

कचेरी

अरे कर्मचाऱ्या तुझी ही कचेरी,
इथे फक्त मॅनेजराची मुजोरी

न मॅनेजराचा कधी वेळ जातो
मिटिंगा मिटिंगा सदा खेळ² होतो

पगारात देऊ नये वाढ कोणा
अखेरीस अप्रेज़लाचा बहाणा

हुशारी दुज्यांची परी नाव याचे
कधी वापरावे न डोके स्वतःचे

कुठे मूर्ख यासारखा सापडावा?
तरी सर्व करतात याचीच वावा!

शशांक जोशी

1 "अकेले अकेले" आणि "प्रिया आज माझी" ह्या चालीवर म्हणता येते हे तथ्य टग्यानामक बुद्धिमान मनोगतीकडून समजले. आधी हा ऋणनिर्देश करायचा राहून गेला होता त्याबद्दल क्षमस्व.
2 मॅनेजर लोकांचा वेळ जात नाही म्हणून ते "मिटिंग मिटिंग" खेळतात.

This was first published on www.manogat.com and can be seen here.

Get the PDF file of this article.

.

शून्य - एक संगणकीय कविता

2006-01-15T06:27:00.000-08:00

नुकतीच ही कविता वाचली

माझ्याकडे एक शून्य आहे,
तुझ्याकडेही असावं.
चल, शून्याला शून्याने भरण्याचा प्रयत्न करुया.

हे वाचून मला खालील कविता (?) सुचल्या

१.

माझ्याकडे शून्य नाही आहे.

२.

माझ्याकडे एक शून्य होते,
पण आता नाही आहे.

३.

माझ्याकडे एक शून्य आहे,
तुझ्याकडेही असावं ..
काय? तुझ्याकडे नाही?!
जाऊदे मग!

४.

माझ्याकडे एक शून्य आहे,
तुझ्याकडेही असावं.
चल, शून्याला शून्याने "भागण्याचा" प्रयत्न करुया!

आता ही कविता ऐकवू कोणाला असा विचार करता करता संगणक दिसला (समोरच असतो ;) संगणकाला समजणाऱ्या भाषेत ही कविता पुन्हा लिहिली.

अशी .....

आणि कंपाइल करून ऐकवली/पळवली (रन केली;)

Floating point exception!!!

संगणकाला कविता इतकी आवडली की तो आनंदाने "तरंगतोय" (floating).

कविता अगदी मुद्द्याला धरून आहे म्हणतोय (point).

हे काहीच नाही तर कविता "असामान्य" (exception(al)) आहे असेही म्हणतोय.

तात्पर्य : लिनक्समध्ये देवनागरी कुठेही वापरता येते.

हे वाचून एकीने विचारले, "डिवाईड बाय ज़िरो एरर" कशी नाही आली?

तर त्याला मी उत्तर दिले .....

संगणकाच्या भाषेत लिहिलेल्या कवितेत वेरिएबल्स वापरलेली असल्याने 'कशाने' भागतोय याच्याशी संगणकाला काही देणेघेणे नव्हते. शून्य ही किंमत प्रत्यक्ष कविता ऐकवताना (रन करताना;) दिल्याने "Floating point exception" असा प्रतिसाद आला.

मूळ कवितेतच जर शून्याने भागले तर मात्र संगणक समीक्षकाच्या भूमिकेत जाऊन आक्षेप घेतो :)
हे पाहा,

हे लिखाण पीडीएफ प्रकारात पाठवून दे असे बऱ्याच मनोगतींनी सांगितले. पण त्यामागचे खरे कारण ती पीडीएफ त्यांच्या मित्रांना पाठवून त्यांना (दुसऱ्यांच्या मानसिक छळ करून मिळणारा) आसुरी आनंद घ्यायचा असे होते हे मला नंतर कळले. असो. कोणाला ती पीडीएफ हवी असल्यास इथून उतरवून घेता येईल.

शशांक जोशी

.

सुस्वागतम!

2006-01-03T09:53:00.000-08:00

नमस्कार रसिकहो!

"समग्र शशांक जोशी" वर तुमचे स्वागत आहे. नियमित येत राहा आणि प्रतिक्रिया देत राहा

तुमचा मित्र,

शशांक